Η δυνατότητα αναστολής μισθώσεων για σοβαρούς περιβαλλοντικούς λόγους είναι απολύτως αναγκαία και επιβάλλεται από τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις για την αποκατάσταση της φύσης. Η διάταξη πρέπει να προβλέπει ρητά αναστολή όταν το απαιτούν η περιβαλλοντική κατάσταση, η προστασία ευαίσθητων οικοσυστημάτων ή η ανάγκη αποκατάστασης της φύσης.

Η προβλεπόμενη προθεσμία των 30 μηνών είναι υπερβολικά μεγάλη, ιδίως όταν ο πλήρης κύκλος ανάπτυξης των ψαριών δεν υπερβαίνει τους 24 μήνες. Για τον λόγο αυτό πρέπει να προβλεφθεί ανώτατη προθεσμία 24 μηνών, χωρίς δυνατότητα καταχρηστικών ή διαδοχικών παρατάσεων.

Ο φορέας που εκμεταλλεύεται τη μονάδα πρέπει να έχει σαφή υποχρέωση απομάκρυνσης όλων των εγκαταστάσεων, υλικών, αποβλήτων και λοιπών καταλοίπων και αποκατάστασης κάθε περιβαλλοντικής επιβάρυνσης ή υποβάθμισης που συνδέεται με τη λειτουργία της μονάδας.

Η υποχρέωση αποκατάστασης πρέπει να συνδέεται με τον χώρο και τη δραστηριότητα και να μην μπορεί να αποφεύγεται λόγω αλλαγής εταιρικού σχήματος, μεταβίβασης της μονάδας ή επίκλησης προηγούμενου φορέα εκμετάλλευσης. Διαφορετικά δημιουργείται σοβαρός κίνδυνος μετακύλισης της ευθύνης και τελικά του κόστους αποκατάστασης στο Δημόσιο και στους πολίτες.

Πρέπει επίσης να προβλέπεται σαφής διαδικασία ελέγχου της αποκατάστασης, με δημοσιοποίηση των σχετικών εκθέσεων και δυνατότητα υποβολής τεκμηριωμένων παρατηρήσεων από τον οικείο δήμο, περιβαλλοντικούς φορείς και πολίτες.

Η προθεσμία των 30 μηνών είναι απαράδεκτη, καθώς ο πλήρης κύκλος ανάπτυξης των ψαριών δεν υπερβαίνει τους 24 μήνες. Πρέπει να διατηρηθεί ανώτατη προθεσμία 24 μηνών. Ο φορέας πρέπει να αποκαθιστά κάθε επιβάρυνση ή υποβάθμιση που συνδέεται με τη δραστηριότητα της μονάδας, ανεξαρτήτως του χρόνου πρόκλησής της ή του προηγούμενου φορέα που την προκάλεσε.

Η παρούσα ελληνική μετάφραση βασίζεται στο πρωτότυπο αγγλικό κείμενο που ακολουθεί.

Άρθρο 27: Κύριες ανησυχίες

Η παροχή επαρκούς χρόνου για την εξαλίευση των ψαριών που υπάρχουν ήδη στη μονάδα μπορεί να αποτρέψει την άσκοπη καταστροφή του αποθέματος και προβλήματα ευζωίας των ζώων. Ωστόσο, η προτεινόμενη ανώτατη περίοδος των 30 μηνών υπερβαίνει σημαντικά τον συνήθη χρόνο που απαιτείται για την ολοκλήρωση της εκτροφής των περισσότερων αποθεμάτων τσιπούρας και λαβρακιού έως το εμπορεύσιμο μέγεθος.

Ενδεικτικοί χρόνοι εκτροφής από αρχικό βάρος 15 γραμμαρίων:

| Βάρος εξαλίευσης | Τσιπούρα | Ευρωπαϊκό λαβράκι |
| ---------------- | ----------: | ----------------: |
| 380 γρ. | 12–15 μήνες | 14–17 μήνες |
| 500 γρ. | 15–18 μήνες | 17–20 μήνες |

Οι περίοδοι αυτές επηρεάζονται από τη θερμοκρασία, την εποχή τοποθέτησης του γόνου, την τροφή, τη γενετική, την πυκνότητα εκτροφής και την έκθεση της θέσης. Οι μονάδες στη νότια Ελλάδα παρουσιάζουν γενικά ταχύτερη ανάπτυξη σε σχέση με εκείνες των ψυχρότερων βόρειων περιοχών.

Σύμφωνα με τον FAO, τσιπούρες αρχικού βάρους 10 γραμμαρίων μπορούν, υπό ευνοϊκές συνθήκες εκτροφής σε κλωβούς, να φτάσουν τα 350–400 γραμμάρια σε περίπου ένα έτος. Δημοσιευμένες επιστημονικές πηγές τοποθετούν συνήθως τον χρόνο εκτροφής του λαβρακιού έως το εμπορεύσιμο μέγεθος σε περίπου 18–24 μήνες (FAO, προφίλ εκτροφής τσιπούρας· Vandeputte κ.ά., 2019).

Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι μια οριζόντια περίοδος 30 μηνών δεν μπορεί να δικαιολογηθεί αποκλειστικά από τον χρόνο που απαιτείται για την εξαλίευση του αποθέματος που υπάρχει ήδη.

Το άρθρο επίσης δεν προβλέπει:

• επαληθευμένη απογραφή του αποθέματος που υπάρχει κατά τη λήξη της μίσθωσης·
• άμεση απαγόρευση εισαγωγής νέων ψαριών·
• δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα εξαλίευσης και παύσης λειτουργίας·
• ανεξάρτητη πιστοποίηση της αποκατάστασης της περιοχής·
• χρηματοοικονομική εγγύηση για την παύση λειτουργίας και την αποκατάσταση· και
• ρυθμίσεις για εγκαταλελειμμένες μονάδες ή αφερέγγυους φορείς εκμετάλλευσης.

Μια μίσθωση που έχει λήξει νομίμως δεν πρέπει να εξακολουθεί να λειτουργεί ως κανονική άδεια εκμετάλλευσης για άλλους 30 μήνες.

### Περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις

Η συνέχιση της παραγωγής παρατείνει, πέραν της εγκεκριμένης περιόδου μίσθωσης, τη χρήση ζωοτροφών, τις εκπομπές θρεπτικών ουσιών, την οργανική επιβάρυνση του βυθού, τη χρήση φαρμάκων, τον κίνδυνο ασθενειών και την πιθανότητα διαφυγής ψαριών. Καθυστερεί επίσης την αποκατάσταση του βυθού.

Εάν οι φορείς εκμετάλλευσης δεν απομακρύνουν εγκαίρως τους κλωβούς, τα δίχτυα, τα αγκυροβόλια, τις άγκυρες, τους σωλήνες, τα συστήματα τροφοδοσίας και τις χερσαίες εγκαταστάσεις που δεν χρησιμοποιούνται πλέον, οι κατασκευές αυτές μπορούν να συνεχίσουν να επιβαρύνουν το περιβάλλον.

Ο όρος «αποκατάσταση του περιβάλλοντος χώρου» δεν ορίζεται. Χωρίς μετρήσιμα πρότυπα, ένας φορέας εκμετάλλευσης θα μπορούσε να απομακρύνει μόνο τις ορατές κατασκευές, αφήνοντας πίσω άγκυρες, αλυσίδες, απορρίμματα, μολυσμένα ιζήματα ή κατεστραμμένους οικοτόπους.

Η παράταση της κατάληψης καθυστερεί την απόδοση των δημόσιων υδάτων σε άλλους νόμιμους χρήστες και μπορεί να παρατείνει τις συγκρούσεις με:

• τους παράκτιους αλιείς και τα αλιευτικά πεδία·
• τη ναυσιπλοΐα και την πρόσβαση σε λιμένες·
• τον τουρισμό και την αναψυχή·
• τους κατοίκους και τις παράκτιες επιχειρήσεις·
• τον χωρικό σχεδιασμό των δήμων· και
• τη δημόσια πρόσβαση στις ακτές και στη θάλασσα.

Η παράταση της περιόδου απομάκρυνσης από 24 σε 30 μήνες ενέχει τον κίνδυνο να μετατρέψει μια προσωρινή διαδικασία παύσης λειτουργίας σε μη εγκεκριμένη συνέχιση της λειτουργίας της μονάδας.

### Νομική αξιολόγηση

• **Η επέκταση της ρύθμισης στις χερσαίες εγκαταστάσεις αποτελεί ουσιαστική βελτίωση**, καθώς καλύπτει το κενό που επέτρεπε στις χερσαίες υποδομές να παραμένουν μετά την απομάκρυνση των κλωβών.

• **Όποιο ανώτατο χρονικό όριο και αν διατηρηθεί, αποτελεί μέγιστο όριο και όχι αυτόματη προθεσμία:** η Αποκεντρωμένη Διοίκηση μπορεί να ορίσει μικρότερη περίοδο. Παραμένουν, όμως, σημαντικά κενά: δεν προβλέπεται συνήθης ή ελάχιστη προθεσμία, δεν υπάρχει ειδικός κανόνας για μονάδες χωρίς απόθεμα —δηλαδή για τις εγκαταλελειμμένες μονάδες— και δεν απαγορεύεται η εισαγωγή νέου αποθέματος μετά τη λήξη της μίσθωσης.

• **Δεν προβλέπεται ειδική χρηματοοικονομική εγγύηση για την απομάκρυνση του εξοπλισμού και την περιβαλλοντική αποκατάσταση.** Η μόνη υφιστάμενη εγγύηση είναι εκείνη των δύο ετήσιων μισθωμάτων, σύμφωνα με την περ. δ΄ της παρ. 3 του άρθρου 4 —ποσό της τάξης των 3.000 ευρώ για μονάδα δέκα στρεμμάτων. Η εγγύηση αυτή δεν προορίζεται ειδικά για την απομάκρυνση, καταπίπτει υπέρ του Δημοσίου αντί να χρησιμοποιείται για την αποκατάσταση της συγκεκριμένης περιοχής και είναι εντελώς ανεπαρκής για να καλύψει το πραγματικό κόστος παύσης λειτουργίας.

Σύμφωνα με την Οδηγία για την Περιβαλλοντική Ευθύνη, η λήξη μιας μίσθωσης αποτελεί το φυσικό χρονικό σημείο για την ενεργοποίηση χρηματοοικονομικής εγγύησης. Η δυνατότητα συνέχισης της λειτουργίας έως και για 30 μήνες χωρίς τέτοια εγγύηση αφήνει το Δημόσιο να καλύψει το κόστος αποκατάστασης σε περίπτωση αθέτησης των υποχρεώσεων του φορέα εκμετάλλευσης.

Το εργαλείο νομικής αξιολόγησης του FAO θέτει τρία βασικά ερωτήματα για τη λήξη μιας μίσθωσης: εάν απαιτείται αποκατάσταση, εάν προβλέπεται εγγύηση για την εξασφάλισή της και εάν υπάρχει ταμείο για την παύση λειτουργίας εγκαταλελειμμένων μονάδων. Η ελληνική νομοθεσία δεν προβλέπει κανένα από τα τρία.

### Προτεινόμενες τροποποιήσεις

**Να γίνει σαφής διάκριση μεταξύ της προβλέψιμης λήξης και της αιφνίδιας λύσης της μίσθωσης.** Η ημερομηνία λήξης μιας άδειας είναι γνωστή εκ των προτέρων. Οι φορείς εκμετάλλευσης πρέπει να προσαρμόζουν εγκαίρως τα σχέδια παραγωγής τους, ώστε να μην πραγματοποιείται νέα τοποθέτηση ψαριών και η εξαλίευση και απομάκρυνση του εξοπλισμού να ολοκληρώνονται πριν από τη λήξη.

Όταν μια αρχή προβαίνει σε απρόβλεπτη πρόωρη λύση της άδειας, μπορεί να εγκρίνει ελεγχόμενη περίοδο παύσης λειτουργίας για την προστασία της ευζωίας των ψαριών. Η έγκριση αυτή δεν πρέπει να αναβιώνει ούτε να παρατείνει την άδεια υδατοκαλλιέργειας.

Όποιο ανώτατο χρονικό όριο και αν διατηρηθεί, πρέπει να προβλεφθεί πολύ συντομότερη προθεσμία όταν δεν υπάρχει ζωντανό απόθεμα. Πρόκειται ιδίως για την περίπτωση εγκαταλελειμμένων μονάδων, για την οποία το άρθρο δεν περιλαμβάνει καμία ειδική ρύθμιση.

Η χρηματοοικονομική εγγύηση πρέπει να αντιστοιχεί στο εκτιμώμενο κόστος απομάκρυνσης και αποκατάστασης και να κατατίθεται κατά την υπογραφή ή τη μεταβίβαση της μίσθωσης —όχι να ζητείται κατά τη λήξη της, όταν ο φορέας εκμετάλλευσης ενδέχεται να είναι ήδη αφερέγγυος. Η εγγύηση πρέπει να αποδεσμεύεται μόνο μετά την πιστοποίηση της πλήρους αποκατάστασης. Απαιτείται επίσης μηχανισμός χρηματοδότησης για την απομάκρυνση εγκαταστάσεων που έχουν ήδη εγκαταλειφθεί.

### Προτεινόμενες τροποποιήσεις του άρθρου

Το άρθρο 27 πρέπει να διατηρήσει την ισχύουσα ανώτατη προθεσμία των 24 μηνών και να απαιτεί την εφαρμογή της συντομότερης ευλόγως αναγκαίας περιόδου για την εξαλίευση του ήδη υπάρχοντος αποθέματος. Πρέπει να προβλέπει τα εξής:

• Από την ημερομηνία λήξης ή λύσης της μίσθωσης, ο φορέας εκμετάλλευσης παύει κάθε νέα τοποθέτηση, ανανέωση αποθέματος ή εισαγωγή υδρόβιων οργανισμών. Η συνέχιση της λειτουργίας επιτρέπεται αποκλειστικά για την εξαλίευση του αποθέματος που αποδεδειγμένα υπήρχε κατά την ημερομηνία αυτή.

• Εντός πέντε εργάσιμων ημερών από τη λήξη ή τη λύση της μίσθωσης, ο φορέας εκμετάλλευσης υποβάλλει επαληθευμένη απογραφή στην οποία καταγράφονται τα είδη, ο αριθμός, το μέσο βάρος και η συνολική βιομάζα των εκτρεφόμενων οργανισμών, καθώς και η προβλεπόμενη ημερομηνία εξαλίευσης.

Η απόφαση της Αποκεντρωμένης Διοίκησης πρέπει:

• να καθορίζει δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα εξαλίευσης και παύσης λειτουργίας·
• να απαιτεί τη σταδιακή απομάκρυνση των κλωβών και του εξοπλισμού που δεν χρησιμοποιούνται πλέον·
• να διατηρεί σε ισχύ τις υποχρεώσεις περιβαλλοντικής παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων·
• να καθορίζει μετρήσιμα πρότυπα περιβαλλοντικής αποκατάστασης· και
• να απαιτεί επαρκή χρηματοοικονομική εγγύηση για την κάλυψη του κόστους απομάκρυνσης και αποκατάστασης.


Principal concerns
Allowing sufficient time to harvest fish already present can prevent unnecessary destruction of stock and animal-welfare problems. However, the proposed 30-month maximum substantially exceeds the normal remaining grow-out period for most market-size seabream and seabass stocks.
Indicative grow-out periods from 15 g are:
Harvest weight Gilthead seabream European seabass
380 g 12–15 months 14–17 months
500 g 15–18 months 17–20 months

Temperature, stocking season, feed, genetics, density and site exposure affect these periods. Southern Greek sites generally support faster growth than colder northern sites. FAO reports that 10 g seabream can reach 350–400 g in approximately one year under favorable cage conditions, while published sources commonly place seabass grow-out to commercial size at approximately 18–24 months. FAO gilthead seabream profile; Vandeputte et al., 2019
These figures show that a blanket 30-month period cannot be justified solely by the time needed to harvest stock already present.
The article also lacks:
· a verified inventory of stock present when the lease ends;
· an immediate prohibition on adding new fish;
· a binding harvesting and decommissioning schedule;
· independent confirmation of site restoration;
· financial security for decommissioning; and
· arrangements for abandoned or insolvent farms.
A lease that has legally ended should not continue as normal operating authorization for another 30 months.

Environmental and social implications
Continued production extends feed use, nutrient emissions, organic deposition, medicine use, disease risk and the possibility of fish escapes beyond the authorized lease period. It also delays seabed recovery.
If operators do not remove unused cages, nets, moorings, anchors, pipes, feed systems and shore installations promptly, these structures can continue to impact on the environment.
The term “restore the surrounding area” is not defined. Without measurable standards, an operator could remove visible structures while leaving anchors, chains, debris, contaminated sediment or damaged habitat behind.
Extending occupation delays the return of public waters to other legitimate users. It can prolong conflicts with:
· coastal fishers and fishing grounds;
· navigation and port access;
· tourism and recreation;
· nearby residents and coastal businesses;
· municipal spatial plans; and
· public access to the coast and sea.

Extending the removal period from 24 to 30 months risks converting a temporary wind-down arrangement into an unapproved continuation of the farm.

Legal assessment
· The extension to land-based installations is a substantive gain, closing a gap that allowed shore bases to remain after the cages had gone.
· Whatever maximum is retained, it is a ceiling and not a default: the Administration may set a shorter period. The defects that remain are the absence of any default or minimum standard, the absence of any separate rule for a site with no stock — the abandoned-unit case — and the absence of any prohibition on new stocking once the lease has ended.
· There is no security dedicated to removal or restoration. The only security in the field is the guarantee of two annual rents under Article 4(3)(δ) — of the order of €3,000 for a ten-stremma unit — which is not dedicated to removal, is forfeited to the State rather than applied to the site, and is of the wrong order for decommissioning. Under the Environmental Liability Directive the end of a lease is the natural occasion for financial security, and a wind-down of up to thirty months without it leaves the State to remediate on default. The FAO assessment tool asks three questions about the end of a lease — restoration, a bond to guarantee it, and a fund for decommissioning abandoned farms (ALART / LS117) — and Greek law answers no to all three.

Suggested amendments
Distinguish expiry from unexpected termination. License expiry is known in advance. Operators should adjust stocking plans so that there is no new stocking and harvesting and removal to finish before the expiry date.
Where an authority unexpectedly terminates a license, it may authorize a controlled wind-down to protect fish's welfare. This authorization should not revive or extend the aquaculture license.
Whatever maximum is retained, a shorter statutory default should apply where no livestock remains — the abandoned-unit case, for which the article makes no separate provision at all.
On security, for the reasons given in the assessment above: security sized to the estimated cost should be lodged on signature or transfer of the lease, not sought at expiry when the operator may be insolvent, and released on certification. A mechanism is also needed to fund the decommissioning of units already abandoned.

Suggested article amendments
Article 27 should retain the existing maximum period of 24 months and require the shortest period reasonably necessary to harvest stock already present. It should provide:
- From the date on which the lease expires or terminates, the operator shall cease all new stocking, restocking and introduction of aquatic organisms. Continued operation shall be permitted solely to harvest stock demonstrably present on that date.
- Within five working days of the lease expiry or termination, the operator should submit a verified inventory recording species, number, average weight, biomass and expected harvest date.
The decision of the Decentralized Administration should:
· establish a binding harvesting and decommissioning schedule;
· require progressive removal of unused cages and equipment;
· maintain environmental monitoring and reporting;
· define measurable restoration standards; and
· require financial security sufficient to cover removal and restoration.

Κρίνεται αναγκαίο να αποσαφηνιστεί ρητά η χρονική και διαδικαστική σχέση μεταξύ της παρ. 6 του άρθρου 13, όπως τροποποιείται με το άρθρο 27, και της παρ. 1 του άρθρου 25, όπως τροποποιείται με το άρθρο 29.

Ειδικότερα, η παρ. 6 του άρθρου 13 επιτρέπει τον καθορισμό προθεσμίας έως τριάντα (30) μήνες, ανάλογα με το είδος και την κατάσταση του εκτρεφόμενου πληθυσμού, ώστε να ολοκληρωθεί η εξαλίευση και να απομακρυνθούν οι θαλάσσιες και χερσαίες εγκαταστάσεις. Αντίστοιχα, το άρθρο 25 προβλέπει προθεσμία ενενήντα (90) ημερών από τη διαπίστωση αυθαίρετης κατάληψης και, μετά την παρέλευσή της, ημερήσιο πρόστιμο και κατάσχεση/δήμευση των εγκαταστάσεων, συμπεριλαμβανομένου του ζωικού κεφαλαίου.

Για την αποφυγή αμφιβολιών, προτείνεται να οριστεί ρητά ότι, όταν έχει εκδοθεί και τηρείται απόφαση που χορηγεί προθεσμία απομάκρυνσης σύμφωνα με την παρ. 6 του άρθρου 13, η μονάδα δεν θεωρείται ότι βρίσκεται σε αυθαίρετη κατάληψη κατά το άρθρο 25 πριν από τη λήξη της χορηγηθείσας προθεσμίας. Περαιτέρω, θα πρέπει να προσδιοριστεί με σαφήνεια το χρονικό σημείο έναρξης της 90ήμερης προθεσμίας και να διασφαλιστεί ότι η κατάσχεση ή δήμευση ζωικού κεφαλαίου εφαρμόζεται με διαδικασία που λαμβάνει υπόψη την ευζωία και υγεία των εκτρεφόμενων οργανισμών, τη βιοασφάλεια και την ασφάλεια του παραγόμενου προϊόντος.

Η σαφής σύνδεση των δύο διατάξεων είναι απαραίτητη ώστε να μην ενεργοποιούνται