2.1 Ένα ενιαίο, διασυνδεδεμένο πεδίο κινδύνου

Οι σύγχρονες απειλές, κατά κανόνα, δεν εμφανίζονται γραμμικά ή απομονωμένα. Μία ενεργειακή διαταραχή μπορεί να πλήξει τηλεπικοινωνίες, μεταφορές και νοσοκομεία. Μία κυβερνοεπίθεση μπορεί να επιφέρει φυσικές συνέπειες. Μία φυσική καταστροφή μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις σε εθνικό ή διασυνοριακό επίπεδο. Κεντρική επιδίωξη αποτελεί η διατήρηση των κρίσιμων λειτουργιών υπό πίεση.

Στο τοπίο αυτό συμπυκνώνονται γεωπολιτικές αλλαγές, υβριδικές απειλές, ακραία καιρικά φαινόμενα εντεινόμενα από την κλιματική αλλαγή, τεχνολογικοί κίνδυνοι και ισχυρές διασυνοριακές αλληλεξαρτήσεις. Η ιδιαίτερη γεωγραφία της Ελλάδας (εκτεταμένη ακτογραμμή, νησιωτικότητα, διασύνδεση με τρίτες χώρες, υψηλή σεισμικότητα, ρόλος ενεργειακού και διαμετακομιστικού κόμβου, αυξημένος κίνδυνος πυρκαγιών κ.λπ.), αυξάνει τόσο την έκθεση όσο και τη γεωστρατηγική σημασία της χώρας.

2.2 Το φάσμα των απειλών

Η προσέγγιση πολλαπλών κινδύνων που υιοθετεί η Στρατηγική απαιτεί κοινή κατανόηση του εύρους των απειλών. Αυτές δεν αντιμετωπίζονται μεμονωμένα, καθώς συχνά συνδυάζονται, αλληλοεπιδρούν και ταξινομούνται σε οκτώ (8) κατηγορίες, διευκολύνοντας την ανάλυση και την ιεράρχηση αυτών:

Φυσικές καταστροφές: πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές, ακραία καιρικά φαινόμενα και κατολισθήσεις με αυξανόμενη συχνότητα – ένταση λόγω της κλιματικής αλλαγής, σεισμοί και λοιποί γεωλογικοί κίνδυνοι κ.ά.

Τεχνολογικοί κίνδυνοι: αστοχίες, σφάλματα, δυσλειτουργίες εξοπλισμού και δικτύων, βιομηχανικά ατυχήματα, ακτινοβολία, διαρροή επικίνδυνων υλικών και αλυσιδωτές βλάβες σε διασυνδεδεμένα συστήματα, φθορά δομικών υποδομών, χρήση αναδυόμενων τεχνολογιών κ.ά.

Ανθρωπογενείς και κακόβουλες ενέργειες: τρομοκρατία, δολιοφθορά, βίαιος εξτρεμισμός, εγκληματικές ενέργειες, ανθρώπινο σφάλμα και εσωτερικές απειλές (insider threats) κ.ά.

Κυβερνοαπειλές και περιστατικά διττής φύσης: κυβερνοεπιθέσεις με δυνητικά φυσικές συνέπειες (ransomware/ψηφιακός εκβιασμός, DDoS, κλοπή διαπιστευτηρίων, κ.ά.), ιδίως σε συστήματα βιομηχανικού ελέγχου και σε υποδομές διττής φύσης (ψηφιακής-φυσικής) κ.ά.

Υβριδικές και ασύμμετρες απειλές: συνδυασμένες, υβριδικές ενέργειες κρατικών ή μη δρώντων, δολιοφθορές υποθαλάσσιων καλωδίων και ενεργειακών υποδομών, παρεμβολές δορυφορικής πλοήγησης, χειραγώγηση της πληροφορίας, εργαλειοποίηση της μετανάστευσης, οικονομικός εξαναγκασμός κ.ά.

Διαταραχές εφοδιαστικής αλυσίδας: διαταραχές προμηθειών κρίσιμων αγαθών, εξάρτηση από περιορισμένο αριθμό προμηθευτών και ευπάθειες σε διασυνοριακές αλυσίδες αξίας κ.ά.

Υγειονομικοί και συστημικοί κίνδυνοι: πανδημίες και υγειονομικές κρίσεις, καθώς και ευρύτερες κοινωνικές, οικονομικές και γεωπολιτικές εξελίξεις που διαταράσσουν τη συνέχεια παροχής των ουσιωδών υπηρεσιών στο κοινωνικό σύνολο κ.ά.

Λοιποί κίνδυνοι: άμεσες ξένες επενδύσεις που επηρεάζουν αρνητικά την ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη, κοινωνικοί κίνδυνοι (π.χ. απεργία, ταραχές), διατομεακοί ή διασυνοριακοί κίνδυνοι, αλυσιδωτοί κίνδυνοι (π.χ. NaTech) κ.αά

Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η πρόβλεψη κάθε επιμέρους περιστατικού, βλάβης, διαταραχής ή κρίσης, αλλά η ανάπτυξη μηχανισμών, διαδικασιών και δεξιοτήτων ανθεκτικότητας που λειτουργούν αποτελεσματικά, όποια κι αν είναι η αιτία της διαταραχής.

Η αναλυτική αποτίμηση των κατηγοριών αυτών αποτελεί αντικείμενο της Εθνικής Εκτίμησης Κινδύνων Κρίσιμων Οντοτήτων.

2.3 Γεωγραφικές και γεωπολιτικές ιδιαιτερότητες της Ελλάδας

Η γεωγραφία και η γεωπολιτική θέση της χώρας διαμορφώνουν τη φύση και την ένταση των κινδύνων και, κατ’ επέκταση, τις προτεραιότητες της Στρατηγικής. Τέσσερα (4) χαρακτηριστικά της χώρας είναι καθοριστικά:

Νησιωτικότητα και εκτεταμένη ακτογραμμή: εκατοντάδες κατοικημένα νησιά εξαρτώνται για την ενέργεια, το νερό και τη συνδεσιμότητά τους από μακριές και εκτεθειμένες ζεύξεις, υποθαλάσσια καλώδια, ηλεκτρικές διασυνδέσεις και ακτοπλοΐα. Μια μεμονωμένη διαταραχή, ακόμα και μικρής έντασης μπορεί να απομονώσει ολόκληρες κοινότητες. Η ανθεκτικότητα των νησιών και η προστασία των υποθαλάσσιων υποδομών αποτελούν, ως εκ τούτου, ιδιαίτερη εθνική προτεραιότητα.

Σεισμικότητα και κλιματική έκθεση: η χώρα βρίσκεται σε μία από τις πλέον σεισμογενείς περιοχές της Ευρώπης, ενώ οι πλημμύρες και οι δασικές πυρκαγιές εντείνονται λόγω και της κλιματικής αλλαγής, αυξάνοντας την πίεση στις κρίσιμες υποδομές και υπηρεσίες.

Ενεργειακός κόμβος: μέσω του αγωγού TAP, του διασυνδετήριου αγωγού IGB, του τερματικού σταθμού Υγροποιημένου Φυσικού Αερίου-ΥΦΑ (LNG) της Ρεβυθούσας και του αντίστοιχου πλωτού (FSRU) της Αλεξανδρούπολης, καθώς και των ηλεκτρικών διασυνδέσεων, η Ελλάδα λειτουργεί ως ενεργειακή πύλη και διάδρομος για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Διαταραχές σε αυτές τις υποδομές έχουν άμεσες διασυνοριακές αλλά και διατομεακές επιπτώσεις.

Ψηφιακός και Διαμετακομιστικός κόμβος: σταθμοί προσαιγιάλωσης υποθαλάσσιων καλωδίων, διάδρομοι δεδομένων της Ανατολικής Μεσογείου και μεγάλα λιμάνια διαμετακόμισης εμπορευμάτων και αγαθών, καθιστούν τη χώρα κρίσιμο κόμβο ψηφιακών ροών και εφοδιαστικής αλυσίδας.

Σε αυτό προστίθεται το ευρύτερο περιφερειακό γεωπολιτικό περιβάλλον, η γειτνίαση με περιοχές αστάθειας στην Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τα Βαλκάνια, η παρουσία υβριδικών και ασύμμετρων απειλών, οι πιέσεις στις θαλάσσιες ζώνες και οι μεταναστευτικές ροές. Οι παράγοντες αυτοί καθιστούν αναγκαία την ενσωμάτωση παραμέτρων στρατηγικής πρόβλεψης και διεθνούς συνεργασίας.

Πρακτικά, οι ιδιαιτερότητες αυτές σημαίνουν ότι, πέρα από τη γενική προσέγγιση πολλαπλών κινδύνων, η Στρατηγική αποδίδει ειδική βαρύτητα στην ανθεκτικότητα των νησιών, των συνόρων, στην προστασία υποθαλάσσιων καλωδίων και ενεργειακών διαδρόμων, στη λιμενική και θαλάσσια ασφάλεια και στη διασυνοριακή συνεργασία.

2.4 Προκλήσεις προς αντιμετώπιση

Η Στρατηγική καλείται να αντιμετωπίσει ορισμένες υπαρκτές προκλήσεις, η σαφής αναγνώριση των οποίων ορίζει τους στόχους και τον οδικό χάρτη:

Θεσμική ωρίμανση: η Γ.Γ.Π.Κ.Ο., ως νέος Εθνικός Φορέας, αναπτύσσει σταδιακά τις αρμοδιότητες, τις διαδικασίες και τη στελέχωσή της.

Ενιαίο πλαίσιο διακυβέρνησης: η εμπειρία της προστασίας υποδομών είναι κατανεμημένη σε επιμέρους τομείς και φορείς και χρειάζεται ενιαίο, συντονισμένο μοντέλο διακυβέρνησης της ανθεκτικότητας και των εμπλεκόμενων Φορέων.

Δεξιότητες και κουλτούρα: η μετάβαση από τη λογική της προστασίας μεμονωμένων εγκαταστάσεων προς τη συστημική ενίσχυση της ανθεκτικότητας κρίσιμων υποδομών και υπηρεσιών απαιτεί νέες δεξιότητες, εργαλεία και προσέγγιση.

Συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα: η συστηματική και στη βάση εμπιστευτικότητας συνέργεια και ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα χρειάζεται να εδραιωθεί και διασφαλιστεί.

Οι στόχοι και ο οδικός χάρτης που ακολουθούν σχεδιάζονται ακριβώς για να αντιμετωπίσουν αυτές τις προκλήσεις.

2.5 Η στρατηγική στόχευση

Στόχος της Στρατηγικής είναι η μετάβαση από κατακερματισμένα και μη διασυνδεδεμένα συστήματα προστασίας σε ένα ενιαίο, προνοητικό σύστημα ανθεκτικότητας, που λειτουργεί με θεσμική σαφήνεια, επιχειρησιακή ετοιμότητα και επιχειρησιακή συνέχεια, αναλογικότητα και τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων.

Η πλήρης εξάλειψη των κινδύνων δεν είναι εφικτή, είναι όμως εφικτή η συστηματική ενίσχυση της ικανότητας των κρίσιμων οντοτήτων δημοσίου και ιδιωτικού τομέα της χώρας να προβλέπουν τους κινδύνους, να περιορίζουν τις επιπτώσεις, να διατηρούν τις κρίσιμες λειτουργίες και να αποκαθιστούν ταχύτερα τις παρεχόμενες υπηρεσίες.

2.6 Στρατηγική αυτοαξιολόγηση

Η συνεκτική στόχευση της Στρατηγικής προϋποθέτει την αποτύπωση των δυνατών και τρωτών σημείων της χώρας, καθώς και των ευκαιριών και των απειλών του περιβάλλοντος. Συνοπτικά, η χώρα εκκινεί από ισχυρά σημεία, με ένα νέο Φορέα (Γ.Γ.Π.Κ.Ο.) και ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο, προσηλωμένη σε ΕΕ και ΝΑΤΟ, με Εθνική Στρατηγική Κυβερνοασφάλειας. Καλείται όμως να αντιμετωπίσει τον κατακερματισμό αρμοδιοτήτων, το περιορισμένο εξειδικευμένο δυναμικό και τις διασυνοριακές εξαρτήσεις, σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων υβριδικών και ψηφιακών-φυσικών απειλών. Η ανάλυση SWOT, η οποία κατευθύνει την ιεράρχηση των αξόνων δράσης, παρατίθεται στο Παράρτημα Α΄.